Najstarszymi odnotowanymi przez archeologów dowodami bytności człowieka na obszarze powiatu brodnickiego są nieliczne, pojedyncze wytwory pochodzące ze schyłkowego okresu ostatniego zlodowacenia, czyli sprzed 11-12 tysięcy lat. Najwcześniejszy zaś, archeologicznie rozpoznany, ślad osadnictwa, odkryty w Mszanie niedaleko Brodnicy, jest o jedno lub dwa tysiąclecia młodszy.
Na przełomie VII i VIII wieku na tereny te napłynęła prawdopodobnie z sąsiedniego Mazowsza, ludność słowiańska. Jedyne, znane nam, skupiska osadnicze z tego okresu znajdowały się nad jeziorami: Wądzyńskim i Niskie Brodno, usytuowane wśród leśnych ostępów miały pionierski charakter. Równocześnie z kształtowaniem się struktur plemiennych rosła liczba grodów. Zapewne od przełomu X i XI wieku obszar ten stanowił rubieże formującego się państwa piastowskiego. Znajdujące się tu grody chroniły niespokojnągranicę, za którą zamieszkiwały plemiona Prusów. Być może jeszcze w XI wieku tereny na zachód od Drwęcy weszły w skład kasztelani chełmińskiej, zaś na jej lewym brzegu powstała kasztelania z ośrodkiem w Świeciu, póżniej zastąpionym przez powstałe przed 1240 rokiem Michałowo. W momencie rozbicia dzielnicowego teren dzisiejszego powiatu brodnickiego znalazł się w granicach dzielnicy mazowieckiej.
Po sprowadzeniu na Ziemię Chełmińską zakonu krzyżackiego przez Konrada Mazowieckiego rzeka Drwęca wyznaczała granicę państwa rządzonego przez rycerzy z czarnymi krzyżami na płaszczach. W 1303 roku Krzyżacy przejęli jako zastaw od księcia kujawskiego Leszka Siemomysła kasztelanię michałowską, a w 1317 wykupili ją na własność. Nabytek ten włączono następnie do utworzonego w latach 1335-1337 komturstwa brodnickiego, które obok tego obszaru i wschodniej części Ziemi Chełmińskiej obejmowało również Ziemię Lubawską.
Obszar Ziemi Michałowskiej nie wyróżniał się odtąd pod względem prawno-ustrojowym w strukturze administracyjnej państwa krzyżackiego (wspólna była przynależność do chorągwi Ziemi Chełmińskiej i jej sądu ziemskiego), służąc najwyżej jako określenie geograficzne. Jednak w Królestwie Polskim nadal akcentowano jej odrębność, domagając się w procesach z Zakonem jej odzyskania obok Ziemi Chełmińskiej i Pomorza Gdańskiego.
O ile ziemia Michałowska była względnie dobrze zaludniona już w czasach piastowskich, to prawobrzeżna część dzisiejszego powiatu mogła być poddana intensywniejszej akcji osadniczej dopiero po stłumieniu powstania Prusów i ustaniu najazdów plemion pruskich i jaćwieskich pod koniec XIII stulecia. W 1298 roku lub krótko przed tą datą, założono miasto Brodnica, a wraz z nim powstał zamek będący siedzibą krzyżackiej załogi i komtura. Stanowiły one odtąd gospodarczy i administracyjny ośrodek regionu. Zapoczątkowany wtedy okres gospodarczego rozwoju tego obszaru, na którym krzyżowały się lądowe i wodne szlaki handlowe, przerwany został przez wojny krzyżacko-polskie z lat 1409-1435.
Wyrazem rosnącej opozycji antykrzyżackiej na terenie państwa zakonnego było powstanie w 1440 roku Związku Pruskiego, do którego przystąpili również przedstawiciele mieszczaństwa i rycerstwa z obszaru brodnickiej komturii. W 1454 roku związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo zakonowi, a Ziemię Chełmińską i Michałowską inkorporowano do Polski. W wyniku kończącego wojnę trzynastoletnią pokoju w Toruniu obszary te znalazły się wśród ziem, które przypadły Polsce. Jednak Brodnica wraz z byłym komturstwem znajdowała się jeszcze przez 12 lat, do 1478 roku, w rękach, domagających się zaległej zapłaty, czeskich wojsk zaciężnych. Po tym okresie tereny te stały się faktyczną częścią Prus Królewskich, wchodząc w skład województwa chełmińskiego, a Brodnica siedzibą starostwa niegrodowego, natomiast dawne posiadłości komtura przekształcono w królewszczyzny. Około roku 1560 nastąpiło wydzielenie osobnego, sądowego powiatu michałowskiego.
XVI wiek przyniósł odbudowę i pomyślność gospodarczą regionu powodowaną zapotrzebowaniem na płody rolne i produkty leśne z Polski. Okres rozwoju przerwały wojny szwedzkie, którym towarzyszyły zniszczenia, obciążenia finansowe na rzecz przechodzących wojsk, epidemie i wyludnienie. Czasy nowożytne to również zmiana stosunków wyznaniowych na omawianym obszarze. Popularność zyskiwały tu nauki Lutra, czemu sprzyjały postawy niektórych brodnickich starostów znanych z sympatii do ewangelicyzmu. Starostwo brodnickie od 1485 roku, przez ponad sto lat, dzierżył ród Działyńskich, póżniej często nadawano je przedstawicielom rodziny królewskiej (między innymi siostrze Zygmunta III -Annie Wazównie oraz królowym -Konstancji i Marii Kazimierze).
Wskutek podpisanego 5 sierpnia 1772 roku traktatu o rozbiorze Polski województwo chełmińskie znalazło się wśród terytoriów przydzielonych Prusom, włączonych do prowincji Prusy zachodnie. Do przygranicznego powiatu michałowskiego przyłączono wtedy, należące do ziemi dobrzyńskiej, Górzno i okolice.
W latach 1807-1815 powiat michałowski znajdował się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1818 roku doszło do podziału dawnego powiatu michałowskiego. Część północną włączono do powiatu lubawskiego, południową zaś nazwano powiatem brodnickim. Do kolejnej korekty jego granic doszło w 1889 roku, kiedy szereg miejscowości wyłączono z niego na rzecz nowo powstałego powiatu wąbrzeskiego.
Okres panowania pruskiego nad tymi terenami wiązał się z ich intensywną kolonizacją przez Niemców, próbami germanizacji i często z represjami wobec Polaków. Mimo to powiat nie stracił nigdy polskiego charakteru. W okresie zaborów region rozwijał się gospodarczo, polepszyła się wtedy infrastruktura rolnicza i sieć komunikacyjna.
Powiat brodnicki wrócił w granice Polski w styczniu 1920 roku. W sierpniu tego samego roku Brodnica i znaczna część powiatu zostały opanowane przez nacierającą Armię Czerwoną. Dalsze jej postępy na tym terenie zostały wstrzymane w toku stoczonej 18 sierpnia 1920 roku "bitwy pod Brodnicą", niebagatelnego wycinka wydarzeń odwracających bieg całej wojny polsko-radzieckiej. Należący do województwa pomorskiego powiat brodnicki nie utracił w okresie międzywojennym swego rolniczego charakteru. W pierwszej połowie lat trzydziestych zmienił się przebieg jego granic. W 1932 roku tereny z jego dotychczasowej wschodniej części wraz z Lidzbarkiem Welskim włączono do powiatu działdowskiego. Z kolei w roku 1934 włączono do powiatu brodnickiego niewielkie obszary wyłączone z powiatów: grudziądzkiego, lubawskiego i wąbrzeskiego.
W 1939 roku niemieckie władze okupacyjne przywróciły granice powiatu sprzed 1920 roku. Wcielono go do Okręgu Gdańsk -Prusy zachodnie. Okres okupacji niemieckiej, który pozostawił rozsiane na mapie powiatu liczne miejsca martyrologii, zakończył sięw styczniu1945 roku wkroczeniem wojsk radzieckich.
Obok wyzwolenia spod hitlerowskiej okupacji przyniosło ono dla
miejscowej ludności także zniszczenia, aresztowania i deportacje. W 1945 roku przywrócony został przedwojenny podział administracyjny. Takjak w 1939 roku powiat brodnicki obejmował 12 gmin wiejskich i 2 miejskie (Brodnicę i Górzno). Dopiero utworzenie powiatu golubsko-dobrzyńskiego w 1956 roku spowodowało odłączenie dawnej gminy Wrocki. W okresie powojennym podobnie jak i w poprzednich epokach status ośrodka nie tylko administracyjnego, ale również gospodarczego i kulturalnego powiatu dzierżyła Brodnica. Istotną zmianą było, zaczynające odgrywać wtedy coraz znaczniejszą rolę w rozwoju miasta i powiatu, uprzemysłowienie.
W 1975 roku, na skutek zmian, jakie dokonano w podziale administracyjnym powiat brodnicki przestał istnieć, a należące do niego gminy włączono do województwa toruńskiego. Ostatnia reforma administracyjna spowodowała od 1 stycznia 1999 r. powrót na mapy powiatu brodnickiego, jako część Województwa KujawskoPomorskiego.

Radosław Gęsicki